Artetrapie w Polsce (cz. 2)



Artetrapie w Polsce – w poszukiwaniu tożsamości (cz. 2)

 

Elementy arteterapii w praktyce specjalistów innych dziedzin

 

W Polsce od wielu lat istnieje wielorakość definicji i zakresu z jakim wiąże się działalność arteterapeutyczną. Pojęcia są mieszane a i często nadużywane w skutek nadinterpretacji przepisów obowiązującego prawa. Pojęcie arteterapia pojawia się w ramach zakresu działalności wykonywanej w takich specjalizacjach jak np. terapia zajęciowa, terapia pedagogiczna (wcześniej wspomniana) czy też animacja kultury. Ponadto sami specjaliści w zakresie określonej dziedziny arteterapii w ramach swojej praktyki wykorzystują elementy dziedzin pokrewnych (np. muzykoterapeuta wykorzystujący w praktyce elementy terapii tańcem i ruchem, lub terapeuta tańcem i ruchem wplatające w terapię elementy dramy lub terapii wizualnej).

 

Tabela nr 2: Arteterapia (w szerokim ujęciu) i jej możliwości i zakres zastosowania w praktyce

 

 

 

Działalność główna

Specjalizacja główna

Zawód wykonywany

Uwagi

Arteterapia

Arteterapia kliniczna

Arteterapia kliniczna dorosłych

Muzykoterapeuta

Dramaterapeuta

Terapeuta tańcem i ruchem

Biblioterapeuta

Arteterapeuta (przez sztuki wizualne)

Praktyka określonej dziedziny lub dziedzin w ramach posiadanych kwalifikacji

Arteterapia dzieci i młodzieży

Arteterapia rozwojowa

Arteterapia dorosłych

Arteterapia dzieci i młodzieży

Elementy arteterapii

Terapia pedagogiczna

-

Nauczyciel specjalista terapii pedagogicznej

Wykorzystywanie elementów arteterapii (lub jej poszczególnych dziedzin)

Animacja kultury (spec. Arteterapia)

Animator kultury

Terapia zajęciowa

Terapeuta zajęciowy

Psychoterapia werbalna

Psychoterapeuta

Arteterapia[1]

Muzykoterapeuta

Dramaterapeuta

Terapeuta tańcem i ruchem

Biblioterapeuta

Arteterapeuta (przez sztuki wizualne)

Źródło: opracowanie własne.
 

W praktyce bardzo często o ile nie zawsze mówi się o arteterapii jako jednej z metod pracy terapeuty zajęciowego, chociaż są to dwa odmienne rodzaje działalności, a terapeuci zajęciowi stanowią odrębny zawód. W przypadku terapii zajęciowej zakres, z którym można łączyć to, co obecnie określane jest arteterapią określano dawniej z estezjoterapią.[1] Podstawowym rozróżnieniem terapii zajęciowej i arteterapii – na co wskazują specjaliści w tej dziedzinie[2] -  jest fakt, że w przypadku gdy mamy do czynienia z rzemiosłem, a nie twórczą ekspresją, o arteterapii mówić nie możemy, w arteterapii istotny jest proces terapeutyczny oraz relacja terapeutyczna. Warto się w tym miejscu odnieść do przepisów prawa. Jak czytamy w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 lutego 2012 r. w sprawie podstawy programowej kształcenia w zawodach, szkoła podejmująca kształcenie w zawodzie terapeuta zajęciowy powinna posiadać pracownię arteterapii, ale jak czytamy dalej pracownia ta powinna być wyposażona w: materiały i przybory malarsko-plastyczne, materiały i przybory do malowania na szkle, rzeźbienia, wykonywania witraży, linorytów, a więc nie ma tu mowy o zakresie arteterapii a jedynie elementach arteterapii przez sztuki wizualne. W myśl rozporządzenia Ministra Zdrowia z 24 kwietnia 2014 w sprawie zajęć rehabilitacyjnych organizowanych w szpitalach psychiatrycznych, wymienia się istotnie arteterapię jako jedną z metod rehabilitacji. W myśl cytowanego rozporządzenia rehabilitacja w zakresie arteterapii oznacza poznawanie i doskonalenie zróżnicowanych form i technik sztuki pomocnych we wzmacnianiu rozwoju  osobistego pacjenta. Tym samym wskazuje się na obszar w jakim działalność arteterapeutyczna ma zmierzać. Cytowane rozporządzenie nie uwzględnia wśród osób opracowujących program rehabilitacyjny arteterapeuty, tym samym możemy przypuszczać, że zakres arteterapii ma być realizowany przez pozostałych specjalistów wymienianych w cytowanym rozporządzeniu (w tym terapeutów zajęciowych). Wymogi kwalifikacyjne stawiane terapeutom zajęciowym określone zostały między innymi w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu rehabilitacji leczniczej. Terapeuci zajęciowi są zawodem regulowanym (i posiadają uprawnienia do praktyki w ramach kontraktu NFZ) a kwalifikacje zawodowe uzyskują min. po policealnym studium medycznym kształcącym wg programu określonego w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej z dnia 7 lutego 2012 w sprawie podstawy programowej kształcenia w zawodach[3] lub też po ukończeniu studiów wyższych na kierunku lub specjalności zgodnie z wytycznymi określonymi w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia.[4]

Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 2 lipca 2014 r. w sprawie podstaw programowych kształcenia w zawodach szkolnictwa artystycznego w publicznych szkołach artystycznych, w specjalności arteterapeutycznej można nabyć kwalifikacje na poziomie szkolnictwa zawodowego animatora kultury, którego zadaniem jest między innymi diagnozowanie potrzeb społeczno-kulturalnych i wykorzystywanie tych diagnoz do wprowadzenia korzystnych zmian oraz pobudzanie aktywności społecznej i integrowania środowiska. W związku z czym po ukończeniu specjalności arteterapeutycznej mogą wykorzystywać w praktyce arteterapię jako narzędzie rozwijania umiejętności społecznych jednostek i środowisk. Zgodnie absolwenci szkół artystycznych na kierunku animatora kultury w specjalności arteterapia nie stają się arteterapeutami, ale animatorami kultury, którzy w swoich działaniach wykorzystują elementy arteterapii.

Kształcenie arteterapeutów w Polsce

Przepisy nie regulują programów studiów/kursów, które nadają kwalifikacje zawodowe arteterapeutom. Przykładowo zgodnie z wcześniej wspomnianym rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 20 lipca 2011 r. w sprawie kwalifikacji wymaganych od pracowników na poszczególnych rodzajach stanowisk pracy w podmiotach leczniczych niebędących przedsiębiorcami; od Artterapeuty zatrudnionego w podmiotach leczniczych wymaga się ukończenia szkoły wyższej na kierunkach artystycznych lub studiów podyplomowych przygotowujących do prowadzenia artterapii.[5] To samo ministerstwo zwraca jednak uwagę, że nie istnieją żadne przepisy regulujące jednolite kształcenie przygotowujące do wykonywania zadań zawodowych arteterapeuty.[6]

Szerokie ujęcie arteterapii jest zauważalne również w programach kształcenia arteterapeutów, które uwzględniają kilka różnorodnych metod terapeutycznych z jakimi zapoznają się słuchacze w ramach studiów i kursów dostępnych na polskim rynku edukacyjnym. Wyłączając muzykoterapię, która w Polsce ma dłuższe tradycje w kształceniu na poziomie akademickim i jest nauczana na kilku uczelniach w kraju[7] to pozostałe formy arteterapii jako samodzielne dziedziny akademickie dopiero się kształtują. Od kilku lat w Warszawie[8] kształci się psychoterapeutów tańcem i ruchem, we Wrocławiu[9] utworzono kierunek kursu podyplomowego biblioterapii, a w Łodzi[10] powstały odrębne studia podyplomowe z dramaterapii, jednak wciąż dominującą tendencją jest kształcenie Arteterapeutów, którzy jak się zdaje „mają się znać na wszystkim”. W programach kursów podyplomowych poszczególni ich organizatorzy przewidzieli od „około” 70 do 200 godzin zajęć warsztatowych w zakresie różnych form terapii, co stanowi pewien fundament wiedzy, na którym absolwenci mogą budować dalszą ścieżkę rozwoju zawodowego. Co istotne nie powinni jednak na tym poprzestać, bo w takim systemie edukacji poznają jedynie elementy poszczególnych technik arteterapeutycznych a nie arteterapię w ogóle. Trudno byłoby sobie wyobrazić, aby po 20 godzinnym warsztacie dramaterapii czy muzykoterapii, nazywać siebie dramaterapeutą czy muzykoterapeutą (nie ważne co by nie obiecywał otrzymany po kursie „certyfikat”), a przecież absolwent studiów z arteterapii (w szerokim ujęciu) może już nazywać siebie arteterapeutą, bo zaiste zaświadczenie po ukończeniu określonego kursu podyplomowego zdobywa stosowne poświadczenie.

Czy studia kwalifikacyjne nadają kwalifikacje?

Cytując prof. Wiesława Karolaka[11] określenie “studia kwalifikacyjne” jest używane zwyczajowo w odniesieniu do studiów nadających kwalifikacje do nauczania przedmiotu lub prowadzenia rodzaju zajęć. Umownie uważa się, że o studiach kwalifikacyjnych może być mowa jeżeli trwają one co najmniej 3 semestry i mają minimum 360 godzin zajęć oraz umożliwiają zdobycie przygotowania do określonego rodzaju zajęć lub nauczania przedmiotu zgodnie ze szkolną podstawą programową, analogicznie jak ma to miejsce w przypadku kursów kwalifikacyjnych prowadzonych w ośrodkach doskonalenia nauczycieli. Poza oświatą – zwyczajowo używa się określenia “studia kwalifikacyjne” na określenie studiów zgodnych z wymogami do wykonywania danego zawodu lub zgodnie z rekomendacjami różnych branżowych stowarzyszeń zawodowych.  W przypadku arteterapii, która nie jest w Polsce zawodem uznanie kwalifikacji spoczywać może bezpośrednio na pracodawcy. Co wydaje się być zgodnie z interpretacją między innymi Ministerstwa Zdrowia, które powołując się na ustawę z dnia 15 kwietnia 2011 roku o działalności leczniczej, wskazuje na dowolność zatrudniania w placówkach medycznych określonych specjalistów w celu zapewnienia sprawnego i efektywnego funkcjonowania podmiotu pod względem m.in. diagnostyczno – leczniczym.[12]  Zdaniem Departamentu Dialogu Społecznego Ministerstwa Zdrowia, osoby, które uzyskują kwalifikacje w ramach studiów wyższych w specjalności arteterapeuta/artterapeuta lub studiów podyplomowych w zakresie artterapii/arteterapii mogą być zatrudnione na stanowisku artterapeuty, o którym mowa w cyt. Rozporządzeniu.[13] Podobnie rzecz się ma w przypadku placówek oświatowych, zawsze dyrektor placówki ma dowolność w uznaniu, który pracownik jest „specjalistą” posiadającym kwalifikacje odpowiednie do rodzaju prowadzonych zajęć rozwijających uzdolnienia uczniów, zajęcć dydaktyczno-wyrównawczych czy też zajęć specjalistycznych.

Czy ukończenie studiów wystarczy by praktykować arteterapię? 
(rola stowarzyszeń zawodowych z praktyki polskiej i amerykańskiej)

Arteterapia jest zawodem wolnym tzn. nie regulują go w Polsce prawnie chronione standardy i wymogi. W zasadzie każdy może się nazwać arteterapeutą, w związku z tym, w interesie poszczególnych osób poszukających terapeuty jest, aby korzystać z pomocy profesjonalisty, który pomoże a nie zaszkodzi. Również w interesie potencjalnych pracodawców jest, aby zapewnić właściwego terapeutę osobom korzystającym z usług (w tym świadczeń medycznych) danego Ośrodka (co może być szczególnie istotne w przypadku postępowań sądowych odszkodowawczych etc. w przypadku oskarżenia o błędy).

Przepisy nie regulują programów studiów, kursów, które kształcą arteterapeutów. Nieliczne zapisy legislacji dotyczącej arteterapii wymagają jedynie ukończenia kierunkowego kształcenia na poziomie szkoły wyższej. 

Jednak z lektury regulaminów certyfikacji zawodowej poszczególnych stowarzyszeń, wynika, że nie wystarczy ukończyć szkołę przygotowującą do określonego „zawodu”.  Zarówno standardy jak i projekty i propozycje standardów zawodowych uwzględniają nie tylko praktykę zawodową (w kilku przypadkach również kliniczną) oraz zakładają istnienie superwizorów i obowiązek poddawania praktyki zawodowej superwizji. Niektóre ze standardów przewidują również konieczność zdania egzaminu zawodowego. O ile zapisy takie dotyczącą przede wszystkim tzw. arteterapii klinicznej, lub tzw. szeroko pojętej „artepsychoterapeutyki”, warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że na Zachodzie każdy szeroko pojęty arteterapeuta, chcąc praktykować (niezależnie czy to w praktyce klinicznej, socjalnej, edukacji, rozwoju osobistym etc.) musi odbyć obowiązkowy staż kliniczny pod superwizją.

Stowarzyszenia Polskie różnicują terapeutów wydając określone certyfikaty uprawnienia (terapeuty/superwizora). Przy czym certyfikowany terapeuta uzyskuje uprawnienia do praktykowania terapii a superwizor dodatkowo do nadzoru. Polskie Stowarzyszenie Choreoterapii – PTT, które na użytek swoich członków opracowało standardy zawodowe dla trzech specjalności tj, Choreoterapii – Terapii Tańcem, Choreoterapii – Psychoterapii Tańcem oraz Instruktora Tańca Terapeutycznego.

Polskie Stowarzyszenie Psychoterapii Tańcem i Ruchem oraz Polskie Stowarzyszenie Muzykoterapeutów certyfikują zakresie jednej (zgodnie z właściwością) terapii.

Stowarzyszenie Arteterapeutów Polskich „Kajros” jako stowarzyszenie zawodowe, wydaje certyfikaty arteterapeuty odrębnie dla kilku specjalności, zgodnie z podziałem na Sekcje Naukowe Stowarzyszenia tj. certyfikaty arteterapeuty w dziedzinach choreoterapii, dramaterapii, muzykoterapii, arteterapii wizualnej oraz biblioterapii. SAP „Kajros” nadaje certyfikaty odrębnie dla arteterapeuty oraz edukatora arteterapii. Certyfikat arteterapeuty poświadcza kompetencje w zakresie praktyki: arteterapii dziecięcej, arteterapii rozwojowej, arteterapii rehabilitacyjnej; certyfikat edukatora arteterapii poświadcza kompetencje zawodowe w zakresie praktyki i edukacji: arteterapii dziecięcej, arteterapii rozwojowej, arteterapii rehabilitacyjnej oraz arteterapii dorosłych. Przy czym aby się starać o certyfikat edukatora arteterapii najpierw należy przejść pozytywnie procedurę certyfikacyjną arteterapeuty.

Sekcja Naukowa Arteterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego opracowała standardy do certyfikatu arteterapeuty klinicznego (w tym arteterapety klinicznego dzieci i młodzieży oraz superwizorów arteterapii klinicznej (w tym superwizora arteterapii klinicznej dzieci i młodzieży).

W USA przewidziane są przeważnie dwa stopnie praktyków szeroko pojętej arteterapii, tj. zarejestrowany terapeuta (R – od ang. Registry), poświadczenie to oznacza, że dana osoba  ukończyła określony kierunek studiów (MA, MCAT etc.) lub akredytowany kurs i stała się tym samym terapeutą, który na podstawie poświadczenia może pracować w placówkach pod superwizją oraz tzw. superwizor określonej formy terapii (BC – od ang. Board Certified), który może prowadzić ponadto praktykę indywidualną, szkolenia oraz nazdzór.[14] W USA poza certyfikatami stowarzyszeń, które pełnią rolę poświadczenia bycia określonym terapeutą i nie oznaczają posiadania licencji do tzw. poradnictwa, można podjąć starania o licencję państwową, którą wydają poszczególne Stany (zgodnie z miejscem zamieszkania starającego się o nią). Licencje te nadają uprawnienia LCAT (ang. Licensed Creative Arts Therapist) w określonej dziedzinie szeroko pojmowanej arteterapii.

Istotną rolą stowarzyszeń zawodowych jest zapewnienie superwizjii praktyki terapeutycznej swoich członków. Polskie Stowarzyszenia w różny sposób podchodzą do superwizji, nie mniej jednak każde z certyfikujących Stowarzyszeń posiada rekomendowanych superwizorów i w mniej lub bardziej dyrektywnej formie wymaga superwizji od swoich członków. Niektóre stowarzyszenia dopuszczają terapeutów pracujących pod superwizją superwizorów psychoterapii werbalnej (z uwagi na brak konkretnych regulacji w zakresie superwizji arteterapii lub też liczbę dostępnych superwizorów w kraju) inne stowarzyszenia natomiast restryktywnie wymagają i akceptują wyłącznie certyfikowanych przez siebie superwizorów, określonej formy terapii.[15] Superwizje mogą się odbywać zarówno w formie grupowej jak i indywidualnej. Superwizje mają służyć przede wszystkim ocenie fachowości pracy terapeutów.[16] Superwizje polegają na konsultowaniu praktyki terapeutycznej z klientem i omawianiu przebiegu terapii. W trakcie superwizji grupowych mamy możliwość skonfrontowania swoich trudności i wątpliwościami z innymi terapeutami. Jednocześnie mamy możliwość przyglądania się pracy innych osób, podczas dyskusji poznajemy problemy, które napotykają w swojej praktyce inni terapeuci, posiadający być może inne doświadczenia. Superwizja to wymiana doświadczeń, ale bardzo często jest to także odkrywanie swoich nieuświadamianych wcześniej przekonań, uczuć i przemyśleń. Z zasady superwizje są koniecznością i nieodzownym elementem praktyki terapeutycznej, zapewniają bezpieczeństwo terapii i wysoką jakość świadczonych usług. Superwizje podnoszą jakość i rzetelność pracy terapeutycznej, ale również są istotne ze względów etycznych.[17]

W obecnym systemie prawnym nie można zostać kwalifikowanym arteterapeutą bez stowarzyszeń zawodowych, które mogą się okazać przy tym niezbędne, aby zapewnić standaryzację wymagań zawodowych. Arteterapia jako zawód wolny podlega kontroli przez stowarzyszenia zawodowe, zrzeszające specjalistów określonej dziedziny, tylko standaryzacja jakości kształcenia, kontrola nad programami edukacyjnymi i osobami uprawnionymi do kształcenia i superwizji w praktyce będą w stanie podnieść jakość świadczonych usług i wzrost wartości samego zawodu a także zaufania do reprezentantów tego zawodu.

Podsumowanie

Atretetrapieuci od 2015 roku są wpisani do klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy i zakresu jej stosowania pod kodem 323013, klasyfikacja ta służy jedynie statystyce i nie oznacza niczego dla zawodu i osób go wykonujących czy też korzystających z usług osób ten zawód wykonujących. W Polsce jest duża rozbieżność w programach nauczania oraz formach nauczania arteterapii, a nawet poziomach kształcenia. Arteterapia, której programy kształcenia na poziomie wyższym są wplatane w ramy różnych kierunków i specjalności – nawet gdy z arteterapią nie mają zbyt wiele wspólnego – nie jest łatwa ani do definiowania ani do zrozumienia czym ona jest i kto jest arteterapeutą. Tym samym poruszanie się po tej dziedzinie zmusza do poszukiwania rzetelnej informacji, aby być w stanie dokonać właściwego wyboru terapeuty lub jednostki kształcącej w zawodzie. Arteterapeuta pracować może w nurcie rozwojowym lub klinicznym. Wariant rozwojowy wykorzystywany jest przede wszystkim w szeroko pojętej profilaktyce i edukacji, natomiast podejście kliniczne może być tożsame z psychoterapią. Arteterapia, aby być skuteczną i bezpieczną, powinna być praktykowana przez wykwalifikowanych arteterapeutów, którzy są zrzeszeni w organizacjach wymagających stosowania się do zasad kodeksu etycznego szeroko pojętej arteterapii i którzy pracują pod superwizją, co gwarantuje bezpieczeństwo terapii odbiorcom ich usług.

Niezwykle istotną kwestią jest też rozróżnienie działalności arteterapeutów (poszczególnych dziedzin) oraz przedstawicieli innych zawodów i specjalności, wykorzystujących w praktyce jedynie elementy arteterapii (nauczyciele specjaliści terapii pedagogicznej, terapeuci zajęciowi, animatorzy kultury etc.). Niezmiernie ważne jest, aby arteterapia była zarówno skuteczna jak i bezpieczna była praktykowana przez wykwalifikowanych arteterapeutów, którzy są zrzeszeni w organizacjach wymagających stosowania się do zasad kodeksu etycznego zawodu i którzy pracują pod superwizją, a by zapewnić bezpieczeństwo terapii zarówno klientom/pacjentom ale również komfort pracy terapeuty.


 

Aktualności

Warsztat w Krakowie

2018-11-13, Autor: admin


Konferencja arteterapia

Czytaj więcej »

Nowa lokalizacja

2018-08-06, Autor: admin


Sesje terapeutyczne w nowej lokalizacji

Czytaj więcej »

Aktualności

Facebook

Odwiedź nasz profil na Facebooku:

Kontakt

W związku z licznymi obowiązkami i prowadzonymi sesjami oraz warsztatami
w ciągu dnia, preferuję kontakt mailowy lub za pośrednictwem formularza kontaktowego. Zapraszam do kontaktu.

Anna Rojewska-Nowak
E-mail:kontakt@arteterapia.com.pl
Kontakt