Arteterapia w Polsce (cz. 1)



Artetrapie w Polsce – w poszukiwaniu tożsamości (cz. 1)

Słowo „Arteterapia” zyskało w Polsce w ostatnim dziesięcioleciu na popularności.  Pomimo tego, że arteterapia nadal jest mało rozpoznawalną metodą leczenia dla przeciętnego obywatela naszego kraju,[1] to każdego roku pojawia się kilka nowych ofert studiów i kursów podyplomowych. Niektóre z nich - jak zapewniają organizatorzy - są kursami kwalifikacyjnymi. Przeglądając sieć Internet natknąć się można na oferowane usługi  w zakresie prowadzenia zarówno terapii jak i edukacji w zakresie szeroko pojętej arteterapii.[2] Większość z dostępnych na rynku ofert pozbawiona jest informacji odnośnie kwalifikacji osób świadczących usługi, bądź też ograniczają się do podania informacji, o tym, że „trenerami bądź wykładowcami są specjaliści w dziedzinie arteterapii”. W Internecie można znaleźć przykładowo ofertę kursu arteterapii, realizowanego za pośrednictwem metod i technik kształcenia na odległość, gdzie uczestnik kursu za kilkaset złotych może zdobyć zaświadczenie „na druku MEN” - jak obiecuje organizator - o ukończeniu kursu arteterapii, jednak czy to jest na pewno arteterapia a absolwent takiego kursu stanie się arteterapeutą? Wiele z pośród dostępnych kursów podyplomowych organizowanych na terenie kraju obiecuje w ramach dwu lub trzysemestralnego kursu jednoczesne przygotowanie merytoryczne do prowadzenia i organizowania zajęć zarówno z dziećmi, młodzieżą, osobami dorosłymi, z osobami zdrowymi, jak i z różnymi dysfunkcjami i niepełnosprawnościami, do prowadzenia arteterapii w placówkach prowadzonych przez resort edukacji, jak i resort zdrowia. Nasunąć może się w tym momencie wiele dodatkowych pytań, np.:

- jakie kwalifikacje należy posiadać, aby być arteterapeutą, co decyduje o tym, że ktoś jest arteterapeutą i może prowadzić proces terapeutyczny lub posiada wystarczający zasób wiedzy i praktykę, aby nauczać arteterapii?

- czy do arteterapii klinicznej i tzw. rozwojowej należy posiadać ten sam zasób wiedzy i umiejętności?

- czy arteterapia jest jedna, czy może jest ich kilka w zależności od umiejętności, wiedzy i zakresu świadczonych usług przez osoby te usługi świadczące?

- czy usługi w zakresie treningów twórczości są tożsame z usługami szeroko pojętej arteterapii?

- czy kilkudniowy kurs upoważnia do nazywania siebie arteterapeutą i do świadczenia usług w tym zakresie?

- czy pozwoliłbyś prowadzić twoje dziecko w świetlicy szkolnej, lub czy miałbyś coś przeciwko aby twój przyjaciel lub krewny uczestniczący w ramach kontraktu NFZ, był prowadzony w procesie przez „arteterapeutę” po kursie niewiadomego pochodzenia i jakości, czy też wolałbyś wiedzieć, kto jest terapeutą i jaką posiada wiedzę i doświadczenia, aby móc dokonać wyboru terapeuty czy też placówki?

Poszukując odpowiedzi na te i inne pytania dokonajmy analizy tematu szeroko pojętej arteterapii.

Problemy terminologiczne

W Polsce funkcjonują dwa odrębne sposoby definiowania arteterapii. W wąskim znaczeniu stanowi ona terapie przez sztuki wizualne.[3] Jednocześnie oznacza terapię przez różne media artystyczne, tzw. szeroka definicja, zgodnie z którą artetetrapia jest „działalnością ukierunkowaną na człowieka i jego środowisko, mająca na celu przywrócenie, poprawę lub utrzymanie zdrowia i dobrej jakości życia, prowadzoną przez osoby o odpowiednich kwalifikacjach, której specyfika polega na tym, że do realizacji tego celu wykorzystuje sztukę, w różnych jej formach, traktowaną jako narzędzie terapeutyczne oraz związek terapeutyczny zachodzący między prowadzącym terapię a jego podopiecznym.”[4] Sekcja Naukowa Arteterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego definiuje „pojęcie które jako subdyscyplina nauk medycznych, sztuki i społecznych mieści się w kręgu terapii kreatywnych. W trakcie procesu twórczego dochodzi do efektu zmian w obszarze struktur poznawczych, emocjonalnych i behawioralnych. Sztuka staje się pomostem pomiędzy umysłem a światem zewnętrznym. Celem arteterapii jest poprawa jakości życia i samopoczucia.”[5]

Mówiąc o Arteterapii w Polsce zawsze pojawia się szerszy kontekst niż czysta forma arteterapii z jaką mamy do czynienia na Zachodzie.[6] Jednocześnie niemal w każdej publikacji polskich autorów podawane są definicje arteterapii w sensie Art Therapy, a więc tego, czym jest właśnie arteterapia wizualna. Przysparzać to może szereg problemów pojęciowych, gdyż pisząc o Arteterapii szeroko pojętej, i powołując się na jej definicje Zachodnie, warto przytaczać każdą z definicji używanych dla określonych form terapeutycznych a nie tylko tą, która jest właściwą dla arteterapii przez sztuki wizualne. Dla Polskiej Arteterapii zasadnym określeniem mogłoby być używanie terminu „terapie kreatywne” (ang. Creative Arts Therapies) zgodnie z tym, że polska arteterapia, na co wskazuje chociażby trend dominujący w nauczaniu arteterapii w ramach kształcenia akademickiego, oscyluje bardziej w stronę szerokiego pojmowania arteterapii.

Formalno-prawne aspekty i obowiązujące standardy

Słowo „arteterapia” w ostatnich latach kilkakrotnie pojawiło się w rozporządzeniach poszczególnych Ministerstw, poniżej dokonano próby odwołania się do wybranych aktów prawnych obowiązujących w Polsce, które odnoszą się w sposób bezpośredni lub pośredni do praktykowania „arteterapii” jako właściwej terapii lub też jej elementów w ramach uzupełniających form pracy ale również do wymagań stawianym praktykującym arteterapię w Polsce, opierając się na standardach opracowanych przez stowarzyszenia zawodowe, zrzeszające specjalistów określonych dziedzin arteterapii.

Kod zawodu a legitymizacja zawodowa

Od 1 stycznia 2015 roku rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 7 sierpnia 2014r. w sprawie klasyfikacji zawodów i specjalności na potrzeby rynku pracy oraz zakresu jej stosowania wprowadzono kod dla zawodu arteterapeuty. Zgodnie z rozporządzeniem Arteterapeuci zostali sklasyfikowani i usytuowani w grupie dużej 32 Średni personel do spraw zdrowia, w grupie elementarnej 3230 Praktykujący niekonwencjonalne lub komplementarne metody terapii, pod kodem zawodu 323013.[7] Co z tego wynika dla zawodu i dla osób korzystających z usług jego przedstawicieli? Na początek chaos informacyjny. Bowiem kody zawodów rozpoczynające się od cyfry 3 stanowią grupę techników i średniego personelu technicznego, jak wyjaśnia Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej usytuowanie danego zawodu czy też specjalności określa minimalne wykształcenie jako średnie techniczne lub policealne jako poziom kompetencji.[8] Warto w tym miejscu wspomnieć o tym, iż w związku z tym, że zawód arteterapeuty nie występuje w rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie klasyfikacji zawodów szkolnictwa zawodowego, nie może być tym samym nauczany w szkołach policealnych funkcjonujących w systemie oświaty.[9] Jednocześnie w myśl innego aktu prawnego tj. rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 lipca 2011 r. od osób praktykujących arteterapię oraz muzykoterapię w podmiotach leczniczych wymaga się wyższego wykształcenia.[10] Jednocześnie w przypadku kwalifikacji do prowadzenia zajęć z elementami arteterapii w placówkach szeroko pojętej edukacji trudno byłoby zdobyć zatrudnienie posiadając średnie wykształcenie.[11] Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej ustanawiając kod zawodu arteterapeuty wyraźnie zaznaczyło, iż klasyfikacja zawodów i specjalności nie stanowi podstawy prawnej do kształcenia w zawodzie. Nie należy tym samym używać zwrotu „uprawnienia zawodowe” w stosunku do zawodów i czynności nieregulowanych prawnie.[12] Zawód arteterapeuty nie jest prawnie regulowany. Nadanie kodu zawodu oznacza w świetle prawa jedynie, że mogą być na rynku pracy osoby, które wykonują taką działalność oraz, że to nie jest prawnie zabronione. Osoby wykonujące taką działalność mają prawo do jej wykonywania, jednak bez legitymizacji zawo­dowej.

Arteterapia czy też arteterapie  

Polska Arteterapia od początku rozwijała się w oparciu o dwie definicje, powstawały zarówno stowarzyszenia zrzeszające specjalistów określonych dziedzin arteterapii jak i arteterapeutów ogólnie. W ostatnim dziesięcioleciu arteterapia jednak przyjmuje nowy trend i coraz silniej się specjalizuje. Każda z grup specjalistów określonych form terapii coraz silniej akcentuje ich odrębność i specyficzne cechy. Wraz z następującą specjalizacją w ramach poszczególnych dziedzin Arteterapii, powstają kolejne stowarzyszenia i postępuje standaryzacja wymagań dla specjalistów poszczególnych dziedzin. Pierwszym Stowarzyszeniem „wyspecjalizowanym w określonej dziedzinie terapii jest Stowarzyszenie Muzykoterapeutów Polskich, które powstało w 1996 roku, Stowarzyszenie to powołało do życia grono pracowników Zakładu Muzykoterapii Ogólnej i Stosowanej oraz absolwentów studiów muzykoterapii Akademii Muzycznej we Wrocławiu.[13] Rok później powstało Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne, które powołało z inicjatywy absolwentów specjalizacji biblioterapeutycznej Państwowego Pomaturalnego Studium Kształcenia Animatorów Kultury i Bibliotekarzy we Wrocławiu.[14]

Najstarszymi Stowarzyszeniami zrzeszającymi szeroko pojętych Arteterapeutów są powstałe równolegle Stowarzyszenie Arteterapeutów Polskich „Kajros” (2003) oraz Sekcja Psychiatria i Sztuka Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (2003) – aktualna nazwa Sekcja Naukowa Arteterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego. Sekcja ta powstała w 2003 roku w miejsce działającej w strukturach PTP w latach 1968 - 2002 Komisji Psychopatologii Ekspresji.[15] Stowarzyszenie Arteterapeutów Polskich  „Kajros” począwszy od 2015 roku wyodrębniło w ramach swoich struktur sekcje zgodnie z podziałem na poszczególne formy terapii (sekcja muzykoterapii, sekcja choreoterapii, sekcja biblioterapii, sekcja dramaterapii, sekcja arteterapii wizualnej).

W ostatnim dziesięcioleciu poza nowymi specjalistycznymi Stowarzyszeniami, powstały też alternatywne Stowarzyszenia dla już wcześniej istniejących (więcej w tabeli nr 1).

 

Tabela nr 1

 

 Lp.  Stowarzyszenie  Data rejestracji  Siedziba (miasto)  Podział na sekcje naukowe
 1 Stowarzyszenie Muzykoterapeutów Polskich 08.03.1996  Wrocław  -
 2 Polskie Towarzystwo Biblioterapeutyczne bd.11.1997  Wrocław  -
 3 Polskie Stowarzyszenie Choreoterapii – Polski Teatr Tańca 17.02.2001  Poznań  -
 4 Stowarzyszenie Arteterapeutów Polskich „Kajros” 27.03.2003  Kalisz

Sekcja Choreoterapii,
Sekcja Dramaterapii,
Sekcja Muzykoterapii,
Sekcja Biblioterapii,
Sekcja Arteterapeii Wizualnej

 5 Polskie Towarzystwo Psychiatryczne (Sekcja Naukowa Arteterapii) 30.10.1920 (2003)  Warszawa Sekcja Naukowa Arteterapii
 6 Polskie Stowarzyszenie Psychoterapii Tańcem i Ruchem 1.07.2007  Warszawa  -
 7 Polskie Stowarzyszenie Terapii Przez Sztukę 4.12.2007  Lublin  -
 8 Polskie Stowarzyszenie Muzykoterapeutów 21.09.2012  Lublin  -
 9 Polskie Stowarzyszenie Dramaterapii 12.11.2013  Warszawa  -

Źródło: opracowanie własne.

 

Arteterapia czy arteterapie

Arteterapia może odnosić się do kilku zakresów działalności. Arteterapeuci działają na gruncie rozwojowym, klinicznym, w ośrodkach kultury etc. Arteterapia może być stosowana kompleksowo jako metoda pracy lub elementarnie w ramach innej szerszej specjalizacji zawodowej.[1]

Pierwszym podziałem, którego można dokonać to arteterapia rozwojowa (czy też edukacyjna) oraz arteterapia kliniczna.

Arteterapia rozwojowa nastawiona jest na wspomaganie rozwoju (w tym dzieci i młodzieży), niwelowania deficytów, rozwoju osobowościowego etc. Na temat możliwości stosowania arteterapii rozwojowej poza jednostkami organizacyjnymi oświaty nie znajdziemy uregulowań prawnych. Podstawą działania arteterapii w placówce szkolnej natomiast może być rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej w sprawie szczegółowych kwalifikacji wymaganych od nauczycieli oraz określenia szkół i wypadków, w których można zatrudnić nauczycieli niemających wyższego wykształcenia lub ukończonego zakładu kształcenia nauczycieli, w którym mowa jest o prowadzeniu zajęć wczesnego wspomagania rozwoju dziecka oraz Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 30 kwietnia 2013 r. w sprawie zasad udzielania i organizacji pomocy psychologiczno-pedagogicznej w publicznych przedszkolach, szkołach i placówkach. Zgodnie z nim pomocy psychologiczno-pedagogicznej[2] w przedszkolu, szkole i placówce udzielają uczniom nauczyciele, wychowawcy grup wychowawczych oraz specjaliści wykonujący w przedszkolu, szkole i placówce zadania z zakresu pomocy psychologiczno-pedagogicznej, którymi są między innymi terapeuci pedagogiczni. Pomoc psychologiczno-pedagogiczna organizowana może być między innymi przez zajęcia specjalistyczne, w tym zajęcia o charakterze terapeutycznym.[3] Wyżej cytowane rozporządzenie przewiduje zarówno zajęcia rozwijające uzdolnienia, które placówki organizują dla uczniów szczególnie uzdolnionych i które są prowadzone przy wykorzystaniu aktywnych metod pracy, jak i zajęcia o charakterze terapeutycznym przeznaczonych dla uczniów z dysfunkcjami i zaburzeniami utrudniającymi funkcjonowanie społeczne.[4] Przy czym zajęcia z zakresu terapii pedagogicznej powinny obejmować zarówno prowadzenie badań i działań diagnostycznych uczniów z zaburzeniami i odchyleniami rozwojowymi lub specyficznymi trudnościami w uczeniu się, jak i prowadzenie zajęć korekcyjno-kompensacyjnych oraz innych zajęć o charakterze terapeutycznym.[5] Co istotne wszystkie rodzaje zajęć przewidzianych w cytowanym rozporządzeniu (zarówno kierowanymi do uczniów uzdolnionych jak i tych z deficytami) prowadzą nauczyciele, wychowawcy grup wychowawczych i specjaliści posiadający kwalifikacje odpowiednie do rodzaju prowadzonych zajęć. W tym miejscu istnieje przestrzeń do wykorzystania kwalifikacji pedagogów (odpowiednio wyspecjalizowanych w arteterapii) lub też specjalistów terapii pedagogicznej.[6]

Arteterapia kliniczna nastawiona jest na wspomaganie terapii w ramach jednostek organizacyjnych szeroko pojętej służby zdrowia (głównie psychiatrii). Minister Zdrowia w dniu 8 kwietnia 2014 r. wydał rozporządzenie w sprawie zajęć rehabilitacyjnych organizowanych w szpitalach psychiatrycznych, zgodnie z którym arteterapia jest jednym z rodzajów zajęć rehabilitacyjnych obok terapii zajęciowej, terapii ruchowej, treningu umiejętności społecznych, edukacji i psychoedukacji oraz sesji pomocy psychologicznej, w szczególności w postaci psychoterapii indywidualnej, grupowej lub rodzinnej. Przy czym zakres programowy arteterapii zgodnie z zapisami cytowanego rozporządzenia oznacza „poznawanie i doskonalenie zróżnicowanych form i technik sztuki pomocnych we wzmacnianiu rozwoju osobistego pacjenta”.[7] Jednocześnie nie pojawia się w cytowanym rozporządzeniu Arteterapeuta jako osobny specjalista uprawniony do praktykowania arteterapii. Opierając się na standardach opracowanych przez Sekcję Naukową Arteterapii Polskiego Towarzystwa Psychiatrycznego zwrócić należy uwagę na fakt, iż już w założeniach do certyfikacji arteterapeutów przewidziano, że kompetencje arteterapeuty klinicznego i osób zaangażowanych w pozamedyczną aktywność arteterapeutyczną są nieekwiwalentne.[8] Projekt zakłada konieczność posiadania praktyki klinicznej (stażu w ochronie zdrowia) oraz ustanowienie superwizorów arteterapii klinicznej. To co istotne projekt zakłada również system ustawicznego kształcenia, tzn. terapeuci muszą stale podnosić kompetencje zawodowe. Warto w tym miejscu dodać, że Sekcja Naukowa Arteterapii PTP lobbuje na rzecz wpisania arteterapii w ramy rehabilitacji psychiatrycznej, co jest równoznaczne z uznaniem kompetencji w systemie świadczeń gwarantowanych Narodowego Funduszu Zdrowia.[9] Od terapeuty klinicznego wymagać się powinno nie tylko wykształcenia i praktyki w pracy grupowej jak i indywidualnej pod superwizją, ale przede wszystkim terapeuta kliniczny powinien przejść własną psychoterapię indywidualną werbalną oraz terapię pozawerbalną w stosowanej/ praktykowanej przez siebie dziedzinie terapii, mając na uwadze, że arteterapeuta kliniczny pracując z drugim człowiekiem dotyka ważnych dla pacjenta treści, często traum.

 

Ciąg dalszy w:

Artetrapie w Polsce – w poszukiwaniu tożsamości (cz. 2) - LINK




Aktualności

Warsztat w Krakowie

2018-11-13, Autor: admin


Konferencja arteterapia

Czytaj więcej »

Nowa lokalizacja

2018-08-06, Autor: admin


Sesje terapeutyczne w nowej lokalizacji

Czytaj więcej »

Aktualności

Facebook

Odwiedź nasz profil na Facebooku:

Kontakt

W związku z licznymi obowiązkami i prowadzonymi sesjami oraz warsztatami
w ciągu dnia, preferuję kontakt mailowy lub za pośrednictwem formularza kontaktowego. Zapraszam do kontaktu.

Anna Rojewska-Nowak
E-mail:kontakt@arteterapia.com.pl
Kontakt